HABER MERKEZİ – Yabancı merkezli dijital medya platformları, günümüzde sırf irtibat ve paylaşım alanları olmanın ötesine geçerek ülkelerin iç güvenliği, toplumsal nizamı ve siyasi süreçleri üzerinde tesirli olan yapılar haline gelmeye başladı.
Türkiye’de ve dünyada süratle artan dijital bağımlılık, bu platformların ekonomik ve stratejik gücünü her geçen gün daha da artırıyor.
2024 YILINDA REKLAM HARCAMALARI YAKLAŞIK 158 MİLYAR TL!
Milyarlarca kullanıcının ferdî verisini elinde bulunduran global teknoloji şirketleri, bu dataları işleyerek başta reklam dalı olmak üzere farklı alanlarda ticari ve politik emellerle kullanıyor.
Konu hakkında görüş veren pek çok uzmana nazaran bu platformalar, Türkiye’ye yatırım yapmıyor, istihdam sağlamıyor fakat ülkeden elde ettikleri yüksek gelirleri yurt dışına aktarıyor. Örneğin 2024 yılı bilgilerine nazaran X, Meta, Google ve TikTok üzere yabancı platformlara Türkiye’den reklam yoluyla yaklaşık 158 milyar lira aktarıldığı belirtiliyor.
Bu tablo, yerli ve ulusal medyanın gelir kaybına uğramasına neden olurken, kelam konusu platformların ülke güvenliği açısından da önemli riskler barındırdığına dikkat çekiliyor.
Türkiye’nin kaybı tam 158 milyar lira Uzman isim en değerli tehlikeye dikkat çekti: ‘Tüm bilgiler o şirket tarafından depolanıyor’
DEZENFORMASYONUN YAYILMASINI KOLAYLAŞTIRIYOR
Öte yandan, dijital medya alanındaki kontrol eksikliği de tartışmaları beraberinde getiriyor. Örneğin Türkiye’de faaliyet gösteren televizyon ve radyo kanalları RTÜK tarafından tertipli olarak denetlenirken, dijital platformların büyük ölçüde denetimsiz bir alan olarak faaliyet göstermesi, dezenformasyonun yayılmasını kolaylaştırdığına dair yorumlara da neden oluyor.
En değerlisi de “Big data” kapsamında toplanan milyonlarca şahsa ilişkin ayrıntılı kullanıcı datalarının, yabancı şirketler ve irtibatlı yapılar tarafından siyasi ve istihbari hedeflerle kullanıldığı argüman ediliyor.
Peki tüm bu durumu nasıl yorumlamak gerekiyor? Nasıl adımlar atılmalı, hangi tahliller masaya yatırılmalı? Mevzuyu 5 soruda İstanbul Ticaret Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Berk Çaycı ile mercek altına aldık.
‘AVUSTRALYA VE KANADA ÖRNEĞİNDE OLDUĞU ÜZERE MUAHEDELER GEREKİYOR’
1- 2024 bilgilerine nazaran yabancı dijital platformlara Türkiye’den reklam yoluyla yaklaşık 158 milyar TL aktarıldı. Bu durum mahallî iktisat ve medya bölümü açısından ne üzere sonuçlar doğuruyor?
Doç. Dr. Berk Çaycı: Ekonomik sonuçlar açısından değerlendirdiğimizde, bu kadar değerli bir sayıda döviz çıkışı olması Türkiye açısından önemli bir kaynak kaybı olarak karşımıza çıkıyor. Yabancı kaynaklı şirketlerin Türkiye’de vergilendirilmesi hâlâ bir sorun olmaya devam ediyor. Bu nedenle yabancı şirketler, lokal şirketlere göre avantajlı bir pozisyonda.
Bir öteki yandan, bu kadar büyük bir sayının yurt dışına gitmesi yerli teşebbüslerin zayıflamasına ve yatırım almasının önünde mani teşkil ediyor. Bahse mevzu şirketlerin ülkemizde rastgele bir yatırım yapmadan, ülke iktisadına ve gelişimine katkı sağlayacak yatırımları başlatmadan bu büyük meblağları bu topraklardan, bu topraklardaki beşerler üzerinden kazanması sırf ekonomik bir sorun değil; tıpkı vakitte kültürel egemenlik, içerik bağımsızlığı ve ulusal kıymetlerin korunması açısından da kritik bir sıkıntı.
Ülkemizde reklam gelirlerinin büyük kısmının dijitale kayması, klâsik medya gelirlerinin değerli ölçüde azalması üzere bir sorunu beraberinde getiriyor. Bu durum sırf ekonomik bir sorun teşkil etmemekte; istihdam açısından ve içerik kalitesinde düşüşe de yol açmakta. Bu problemle baş etme noktasında, Avustralya ve Kanada üzere ülkelerde olduğu üzere vergi düzenlemeleri ya da birtakım mutabakatların gerçekleştirilmesi yarar sağlayabilir. Medya yatırımlarının Türkiye iktisadına katkısı, kesime dayanak ve teşvik sağlanması hâlinde yüksek bir büyüme potansiyeline sahip. Lakin sürdürülebilir bir büyüme için ekosistem bütünlüğünü gözeten, uzun vadeli ve öngörülebilir siyasetlerin hayata geçirilmesi gerekiyor.
Türkiye’nin kaybı tam 158 milyar lira Uzman isim en değerli tehlikeye dikkat çekti: ‘Tüm bilgiler o şirket tarafından depolanıyor’
‘GENÇLERİN DAVRANIŞLARI ÜZERİNDE KIYMETLİ DEĞİŞİMLER MEYDANA GELİYOR’
2- Dijital platformların bilhassa gençleri hedefleyen algoritmalar aracılığıyla içerik yönlendirmesi toplumsal bedeller ve bireylerin davranışları üzerinde ne üzere tesirler yaratıyor?
Doç. Dr. Berk Çaycı: Konuyu “dikkat ekonomisi” kapsamında değerlendirdiğimizde, özellikle gençlerin davranışları üzerinde değerli değişimler meydana geldiği görülüyor. Algoritmaların yabancı dijital platformlara hâkim olan şirketler tarafından yönetildiği için, gençlerin amaçlı içeriğe yönlendirilmesi üzere bir problemle karşı karşıya kalınıyor. Bu da tüketim alışkanlıkları, gündelik hayat pratikleri ve kimlik inşası üzerinde belirleyici tesirler yaratıyor.
Ekran mühleti, odaklanma hüneri, öz-değer algısı ve benlik sunumu üzere alanlarda dönüşüme neden oluyor. Onay ve görünürlük üzerine kurulu olan dijital statü sistemi, davranışsal taklit, performans baskısı ve toplumsal kıyaslama düzeneklerini güçlendiriyor. Bilgi edinme süreçlerinin platform temelli akışlara kayması, haber, ideoloji ve gündem duygusu doğruluğun bertaraf edilerek etkileşim temelli bir istikamete evriliyor.
‘TÜM DATALAR META İSİMLİ ŞİRKET TARAFINDAN DEPOLANIYOR’
3- En kıymetlisi de “Big data” kapsamında toplanan milyonlarca şahsa ilişkin ayrıntılı kullanıcı bilgilerinin, yabancı şirketler ve kontaklı yapılar tarafından siyasi ve istihbari maksatlarla kullanıldığı argüman ediliyor. Bu bilgiler kimlerin elinde? Bu bahiste bir veri havuzu mu var?
Doç. Dr. Berk Çaycı: Öncelikle Facebook, Instagram, X ve TikTok üzere toplumsal medya platformlarının ülkemizdeki kullanım oranı ve sıklığı dikkate alındığında, bilhassa gençlerin bu mecraları toplumsal ağ ilgileri, iletileşme, içerik paylaşımı ve pozisyon bilgileri üzere alanlarda ağır biçimde kullandığı görülüyor. İstekli bir biçimde paylaşılan bu bilgiler Meta isimli şirket tarafından depolanıyor.
Yine çabucak herkes tarafından yaygın bir biçimde kullanılan Google, kullanıcıların arama geçmişlerini alıyor; YouTube izleme alışkanlıklarını alıyor. X isimli platform, siyasi görüş belirteçlerini, influencer ağlarını ve dezenformasyonun yayılım paternlerini kayıt altına alıyor; TikTok ise bilhassa genç nüfusun davranışsal datalarını topluyor.
Veri ortacısı pozisyonunda olan şirketler, bu bilgileri satın alıp paketleyerek istihbarat şirketlerine, siyasi danışmanlara satıyor. Kullanıcı iç görüsünün çok değerli olduğu bir alan olan reklam kesimi açısından da bu bilgiler değerli olduğu için reklam teknolojisi şirketleri tarafından da bu bilgiler metaya dönüşüyor. Ulusal güvenlik açısından da tehdit oluşturabilecek olan bu durum, bir komplo teorisi değil, somut örneklerle belgelenmiş bir durum. Türkiye’nin bu hususta önemli bir stratejiye muhtaçlığı var.
Türkiye’nin kaybı tam 158 milyar lira Uzman isim en değerli tehlikeye dikkat çekti: ‘Tüm bilgiler o şirket tarafından depolanıyor’
‘YAYINCIYA HİSSE VERİLMESİ BU HUSUSTA ATILACAK EN ADIMLARDAN BİRİ’
4- Türkiye, yabancı platformların tesirini azaltmak ve mahallî medyanın gelirlerini korumak için ne üzere tahliller geliştirebilir? Nasıl adımlar atılmalı?
Doç. Dr. Berk Çaycı: Bu durumun tahlili çok katmanlı olarak üretilmeli. Hem ekonomik hem kültürel hem de siyasi boyutu var. Günümüzde reklam gelirlerinin çok büyük bir kısmının Google, Meta, TikTok üzere platformlar tarafından domine edildiği göz önünde bulundurulursa mahallî medya ve lokal içerik üreticilerinin bu pastadan hisse alamadıkları âşikar. Fransa, Avustralya, Kanada üzere ülkelerde olduğu üzere, platformların haber içeriklerinden elde ettikleri gelirden yayıncıya hisse vermeye mecbur bırakılması bu hususta atılabilecek bir adım olabilir.
RTÜK, BTK ve Rekabet Kurumu ortak bir model geliştirebilir. Algoritmalar bu noktada belirleyici olması nedeniyle, data şeffaflığın zorunluluğunun getirilmesi tahlil olarak sunulabilir. Bu düzenlemeler tek başına, tahlil için kâfi olmayacaktır. Tıpkı vakitte alternatif platform ve uygulamalara gereksinim var. Bunun için de yerli kanallara yatırım kural. Buradan kastım kapalı internet oluşturmak değil, alternatif oluşturacak, yumuşak bir model geliştirmek. Dijital medya alanının yakıtı reklam değil; datadır. Bu sebeple, bilgilerin yurt dışına satılması ve yurt dışında işlenmesi sonlandırılabilir.
En sıkı denetim edilmesi gereken alan siyasi ve davranışsal hedeflemedir. Google, Meta üzere şirketlere Türkiye’de fizikî data merkezi açma mecburiliği getirebilir. Dijital platformlarda bilgi güvenliliği ile alakalı hususlarda genelde hafife alınan; lakin uzun vadede en tesirli olan mevzu medya okuryazarlığının güçlendirilmesi.
Artık Medya Okuryazarlığı dersi Türkiye’de kalıcı olarak ilkokul ve ortaokul müfredatına girmeli. Sonuç olarak Türkiye’nin bu sıkıntılarla baş etmede yol haritası yasaklama ya da radikal değişiklikler değil. Düzenleme, alternatif üretme ve data egemenliğini geri alma üçlüsü.
‘YURT DIŞINA AKTARILAN DATALARA UÇTAN UCA ŞİFRELEME ZARURİLİĞİ GETİRİLMELİ’
5- Kontrol düzeneklerinin güçlendirilmesi, kullanıcı bilgilerinin korunması ve toplumsal güvenliğin sağlanması açısından hangi stratejiler öncelikli olmalı?
Doç. Dr. Berk Çaycı: Bağımsız ve tesirli bir kontrol heyetinin oluşturulması; şeffaf bir yapı kurulması, algoritma kontrolü, bilgi akışının incelenmesi, siber güvenlik üzere bahislerin düzenlenmesi açısından değer arz ediyor. Tıpkı formda bahsi geçen şirketlerin yalnızca gerekli bilgileri toplayabilmelerine müsaade verilebilir.
Kullanıcılar 18 yaşına geldiğinde bir sefere mahsus olmak üzere bilgilerinin silinmesini talep edebilme hakkına yani “unutulma hakkına’ sahip olabilmeli. Birebir biçimde kullanıcılar bilgilerini bir platformdan öteki bir platforma taşıyabilmeli. Yurt dışına aktarılan bilgilere uçtan uca şifreleme zaruriliği getirilmeli. Hangi içeriklerin paylaşılmasının ülkemiz sonları içinde yasak olduğu net ve dengeli bir biçimde ortaya konmalı.
Kaynak: Milliyet
Bir yanıt bırakın